Vì sao nước Mỹ vẫn cần châu Âu?

Nếu không còn những đồng minh tự nguyện đi cùng, một siêu cường có thể vẫn rất mạnh, nhưng không còn thực sự dẫn dắt.

Credit: The Economist — Charlemagne, “Why America still needs Europe”

Bài gốc xuất bản ngày December 30, 2025. Phần dịch dưới đây giữ bối cảnh thời điểm đó; phần phân tích tiếp theo bổ sung dữ liệu công bố trong năm 2026.

Một liên minh không chỉ sống bằng ký ức

Kể từ khi quân đội Mỹ tới giải cứu châu Âu tám thập niên trước, hiếm khi mối liên kết giữa Tân Thế giới và Cựu Thế giới lại sờn rách đến vậy. Những người theo phong trào MAGA ở Washington không giấu sự khinh miệt dành cho các đồng minh bên kia Đại Tây Dương.

Hãy quên những lời châm chọc cũ rằng châu Âu chỉ là một bảo tàng ngoài trời. Giờ đây, lục địa này bị chế giễu như một lăng mộ đầy người nhập cư, gần như không đáng được bảo vệ. Thực ra, cả hai phía đều đã đánh mất cảm giác gắn bó ngày trước.

Ngoại trừ một vài nhân vật dân túy, các chính trị gia châu Âu than phiền rằng người bạn địa chính trị thân thiết nhất một thời của họ đã rơi vào tay một kẻ ngốc thất thường. Vì châu Âu dựa vào Mỹ để bảo đảm an ninh suốt nhiều thập niên, và vì một cuộc chiến thực sự đang diễn ra ngay trên lục địa, quan hệ rạn nứt khiến Paris, Warsaw và Berlin lo lắng cấp bách hơn Washington.

Nhưng nước Mỹ cũng nên lưu tâm. Những người tiền nhiệm của Tổng thống Donald Trump vun đắp liên minh này bởi nó khuếch đại ảnh hưởng của Mỹ. Không có sự đồng hành của châu Âu, quyền lực Mỹ sẽ ít được chào đón hoặc chấp nhận hơn, và bị chống đối nhiều hơn.

Càng bị coi thường, châu Âu càng muốn tự đứng vững

Thuyết phục những người MAGA cứng rắn rằng xa lánh châu Âu đi ngược lợi ích của chính nước Mỹ có lẽ chẳng mang lại nhiều kết quả. Lý luận với phe “Nước Mỹ trên hết” về đối ngoại thường hiệu quả chẳng khác nào đàm phán với một chiếc đồng hồ chim cúc cu.

Một năm bắt đầu bằng bài phát biểu gây phẫn nộ của Phó tổng thống J. D. Vance tại Munich vào tháng Hai đã kết thúc bằng lời cảnh báo trong Chiến lược An ninh Quốc gia mới nhất của Mỹ rằng châu Âu đối mặt nguy cơ “xóa sổ nền văn minh”.

Châu Âu hoảng hốt đáp lại bằng lời hứa tăng chi tiêu quốc phòng, điều Mỹ đã đòi hỏi từ lâu. Họ chấp nhận một thỏa thuận thương mại bất cân xứng, và dành cho ông Trump nhiều lời tâng bốc đến mức bản thân có thể chịu đựng.

Nhưng sự thù địch không cần thiết từ Washington lại tiếp sức cho những người tin rằng châu Âu phải tự đứng trên đôi chân của mình. “Tự chủ chiến lược” từng là câu thần chú của riêng nước Pháp. Giờ đây, lời kêu gọi châu Âu bớt lệ thuộc Mỹ vang lên cả trong hành lang quyền lực của những quốc gia có truyền thống Đại Tây Dương sâu đậm, từ Ba Lan, Hà Lan đến các nước Bắc Âu.

Nếu tư duy ấy bén rễ, có lẽ nước Mỹ chỉ hiểu mình đã mất gì khi điều đó không còn nữa.

Thị trường giàu có ở bên kia đại dương

Một phần giá trị của châu Âu đối với Mỹ đơn giản là chuyện làm ăn. Dù Liên minh châu Âu đang mắc kẹt trong làn tăng trưởng chậm, người tiêu dùng của họ vẫn mua hàng hóa và dịch vụ từ các doanh nghiệp Mỹ với giá trị 3.600 tỷ USD mỗi năm.

Châu Âu giống như ngôi nhà thứ hai của những tập đoàn khổng lồ Mỹ đã khai thác gần hết thị trường nội địa. Trung Quốc và nhiều nơi khác ngày càng giàu lên, nhưng hiện tại châu Âu vẫn là tập hợp khách hàng khá giả dễ tiếp cận nhất, sẵn lòng chi 200 USD cho một đôi giày Nike hay 25 USD mỗi tháng cho Netflix.

Những CEO Mỹ phàn nàn rằng kinh doanh ở châu Âu khó khăn nên thử đối phó với bộ máy hành chính Ấn Độ.

Người châu Âu sẽ tiếp tục mua nhiều thứ của Mỹ ngay cả khi không thích giới lãnh đạo chính trị nước này. Nhưng có lẽ họ sẽ mua ít hơn trước.

Khi khách hàng bắt đầu lo về nút ngắt kết nối

Đáng chú ý, sự bất an khi sử dụng dịch vụ công nghệ Mỹ đang tăng lên. Tòa án Hình sự Quốc tế tại The Hague đang chuyển từ Microsoft Office sang một bộ phần mềm châu Âu. Tháng Năm, xuất hiện thông tin một công tố viên của tòa mất quyền truy cập email sau khi chịu lệnh trừng phạt của Mỹ; Microsoft phủ nhận điều này.

Ủy ban châu Âu, cơ quan thường xuyên phạt các doanh nghiệp công nghệ Mỹ vì vi phạm luật cạnh tranh EU, có thể cũng sớm bị đưa vào danh sách đen. Ngày 24 tháng Mười Hai, Thierry Breton, cựu ủy viên phụ trách một phần quản lý kỹ thuật số, bị cấm tới Mỹ.

Cũng như Mỹ muốn thoát phụ thuộc vào hàng nhập khẩu Trung Quốc, châu Âu ngày càng muốn đứng vững mà không cần dựa vào hàng hóa và dịch vụ Mỹ. Một số người lo ngại khí tự nhiên hóa lỏng của Mỹ, mà châu Âu là khách hàng lớn nhất, có thể tạo ra sự lệ thuộc tương tự khí đốt Nga qua đường ống trước năm 2022.

Còn sự phụ thuộc vào Visa và Mastercard để xử lý thanh toán thì sao?

Trong khi đó, châu Âu là khách hàng đặc biệt tích cực của khí tài quân sự Mỹ. Khi tăng ngân sách quốc phòng, lục địa này đang cố chi tiền cho sản phẩm tự chế tạo thay vì hàng của Chú Sam.

Địa lý vẫn là một tài sản chiến lược

Gạt châu Âu ra bên lề cũng có cái giá về địa chính trị. Bán đảo nhỏ này rất phù hợp với nhu cầu của Mỹ. Radar bố trí ở phía trước giúp đối phó tên lửa phóng từ Nga hoặc Iran dễ dàng hơn. Các căn cứ quân sự cho phép lực lượng vũ trang mạnh nhất thế giới hoạt động tại Trung Đông và châu Phi.

Có châu Âu đứng cùng còn giúp Mỹ triển khai quyền lực theo những cách khác. Trừng phạt phát huy hiệu quả nhất khi cả hai bờ Đại Tây Dương cùng tham gia.

Khi chấp nhận vị trí thống trị toàn cầu của đồng USD, người châu Âu tự đặt mình vào tình thế gần như không có lựa chọn nào khác ngoài thực thi các biện pháp tẩy chay của Mỹ, ngay cả khi không đồng tình. Nhưng nếu bị ép quá mạnh, họ có thể tìm cách thoát ra.

Giá trị lớn nhất: biến quyền lực thành tính chính danh

Giá trị lớn nhất của châu Âu đối với đồng minh xuyên Đại Tây Dương có lẽ nằm ở vai trò tạo ra tính chính danh. Từng là quê hương của những bên hưởng lợi đầu tiên từ toàn cầu hóa, Cựu Lục địa đã chấp nhận vị thế bá chủ của Mỹ.

Khi có châu Âu đi cùng, những lựa chọn của Mỹ được chuyển hóa thành lựa chọn của “phương Tây”, thậm chí thành các chuẩn mực toàn cầu. Những bộ phận quan trọng của hệ thống quốc tế, từ IMF, Ngân hàng Thế giới đến cả Liên Hợp Quốc, trên thực tế mang dấu ấn của một sự hợp tác Âu–Mỹ.

Việc giữ vai trò trụ cột trong một trật tự quốc tế tự do có thể không khiến ông Trump quan tâm. Nhưng nó đã giúp sức nặng của Mỹ vươn tới những nơi mà riêng Mỹ khó chạm đến. Hôm nay, người Mỹ có thể thấy điều đó không quan trọng. Một ngày nào đó, họ sẽ thấy khác, và có thể hối tiếc vì đã hờ hững đẩy người bạn đồng hành trung thành ra xa.

Với một số người, ý tưởng về “thế giới tự do” xuyên Đại Tây Dương đã lỗi thời. Nhưng nếu thế kỷ XX chứng kiến châu Âu trao cây gậy thống trị toàn cầu cho Mỹ, thế kỷ XXI sẽ được định hình bởi cuộc cạnh tranh Mỹ–Trung.

Châu Âu gần như chắc chắn sẽ chọn một đồng minh dân chủ, dù thiếu đáng tin, thay vì một chế độ chuyên quyền bành trướng. Nhưng việc liên tục bị hạ thấp khiến người châu Âu chần chừ về mức độ nhiệt tình khi chọn bên. Người Mỹ nên suy nghĩ về điều đó trước khi tung ra loạt lời xúc phạm tiếp theo.

Nhìn lại bằng dữ liệu: hai chiều của một mối quan hệ

Sức nặng của lập luận trên nằm ở chỗ nó đảo ngược một câu hỏi quen thuộc. Thay vì chỉ hỏi “Mỹ đang trả bao nhiêu để bảo vệ châu Âu?”, hãy hỏi thêm: “Mỹ sẽ phải trả bao nhiêu để tạo ra cùng mức ảnh hưởng nếu không có châu Âu?”.

Số 3.600 tỷ USD trong bài gốc mô tả việc mua hàng từ doanh nghiệp Mỹ, không nên đặt ngang với số liệu thương mại xuyên biên giới. Doanh thu của công ty hoạt động tại thị trường sở tại và hàng hóa, dịch vụ đi qua biên giới là hai phạm vi khác nhau.

Dữ liệu EU năm 2025 cho thấy thặng dư hàng hóa của EU với Mỹ khoảng 198 tỷ euro, nhưng thâm hụt dịch vụ lại hơn 178 tỷ euro. Cộng hai mảng, thặng dư còn khoảng 20 tỷ euro trên tổng giao dịch hơn 1.770 tỷ euro. Chỉ nhìn container mà bỏ qua phần mềm, tài sản trí tuệ và dịch vụ sẽ làm bức tranh lệch đi. Nguồn: Hội đồng EU.

Số liệu này không chứng minh mọi quy tắc thương mại đều công bằng. Nó chỉ cho thấy một chỉ tiêu riêng lẻ không thể đại diện cho toàn bộ quan hệ kinh tế. Thâm hụt một nhóm hàng cũng không tự động là khoản tiền một quốc gia “biếu không” cho quốc gia khác: phía mua nhận được hàng hóa hoặc dịch vụ đổi lại.

An ninh: gánh nặng tăng lên, nhưng ai mua của ai?

Theo NATO, chi quốc phòng của các đồng minh châu Âu và Canada tăng từ 1,4% GDP chung năm 2014 lên 2,3% năm 2025. Nhưng ngân sách quốc phòng quốc gia không phải tiền nộp vào một chiếc ví chung của NATO; ngân sách Mỹ còn phục vụ cam kết ngoài khu vực Đại Tây Dương. Nguồn: NATO.

Ở chiều ngược lại, SIPRI ghi nhận châu Âu nhận 38% lượng xuất khẩu vũ khí lớn của Mỹ giai đoạn 2021–2025, vượt Trung Đông ở mức 33%. Lượng xuất khẩu từ Mỹ sang châu Âu tăng 217% so với 2016–2020. Đây là chỉ số khối lượng chuyển giao vũ khí của SIPRI, không phải doanh thu bằng USD. Nguồn: SIPRI.

Như vậy, câu chuyện không chỉ là một bên bảo vệ và một bên hưởng lợi. Một phần nỗ lực tái vũ trang của châu Âu cũng nuôi dưỡng công nghiệp quốc phòng Mỹ. Tăng năng lực tự vệ ở châu Âu có thể vừa giảm gánh nặng cho Washington, vừa tạo cạnh tranh cho nhà sản xuất Mỹ. Hai kết quả ấy có thể xảy ra đồng thời.

Năng lượng: người bán cũng cần người mua

Năm 2025, châu Âu nhận 68% lượng LNG xuất khẩu của Mỹ. Lưu lượng đạt 10,3 tỷ feet khối mỗi ngày, so với 6,3 tỷ năm 2024. Tỷ lệ này nói về cơ cấu khách hàng của Mỹ, không phải tỷ lệ toàn bộ nhu cầu khí đốt châu Âu do Mỹ cung cấp. Nguồn: EIA.

Đó là sự phụ thuộc hai chiều, nhưng không đối xứng. Người mua có thể thiếu nguồn thay thế trong ngắn hạn; người bán có thể chịu rủi ro nếu mất thị trường đủ lớn để hấp thụ công suất. Muốn biết bên nào có đòn bẩy hơn, phải hỏi khả năng thay thế, thời gian chuyển đổi và chi phí chịu đựng, chứ không chỉ nhìn giá trị giao dịch.

Khí hóa lỏng vận chuyển bằng tàu có cấu trúc linh hoạt hơn một đường ống gắn với nguồn cung cố định. Vì vậy, so sánh LNG Mỹ với khí đường ống Nga hữu ích như lời nhắc về tập trung rủi ro, nhưng không có nghĩa hai dạng phụ thuộc hoàn toàn giống nhau.

Ba mô hình tư duy để đọc một liên minh

1. Sức mạnh mạng lưới, không chỉ sức mạnh từng nước

Henry Farrell và Abraham Newman gọi một dạng quyền lực là “vũ khí hóa sự phụ thuộc lẫn nhau”: ai kiểm soát nút trung tâm của mạng lưới có thể khai thác thông tin hoặc chặn quyền truy cập của bên khác. Nghiên cứu trên International Security.

Áp dụng vào quan hệ Âu–Mỹ, câu hỏi cần hỏi không chỉ là “ai có GDP lớn hơn?” mà còn là “ai kiểm soát hạ tầng, tiêu chuẩn, thanh toán và các điểm kết nối?”. Song khả năng khóa cửa không đồng nghĩa nên liên tục đe dọa khóa cửa. Người dùng càng tin rằng mạng lưới có thể bị dùng chống lại mình, họ càng có động lực xây lối đi khác.

2. Trò chơi lặp lại: thắng một vòng có thể thua cả chuỗi

Một cuộc mặc cả đơn lẻ khuyến khích mỗi bên giành phần lớn nhất ngay hôm nay. Một liên minh kéo dài nhiều thập niên còn cần bảo toàn khả năng hợp tác ngày mai.

Đòi hỏi đồng minh chia sẻ trách nhiệm không đồng nghĩa phá hoại liên minh. Khác biệt nằm ở cách đòi hỏi: mục tiêu minh bạch, ổn định, có qua có lại giúp đối tác đầu tư cho tương lai; đe dọa bất định khiến họ đầu tư để thoát phụ thuộc. Đây là cách diễn giải bằng mô hình trò chơi lặp lại, không phải dự báo chắc chắn rằng mọi áp lực đều phản tác dụng.

3. Chi phí thay thế: đừng định giá thứ đang có bằng không

Một căn cứ, hệ thống chia sẻ tình báo hay thỏa thuận trừng phạt rất dễ trở nên vô hình khi nó đã hoạt động suôn sẻ nhiều năm. Ta chỉ thấy chi phí duy trì mà quên chi phí dựng lại.

Thử một phép thử phản thực: nếu không được dùng mạng lưới căn cứ và đối tác châu Âu, Mỹ cần thêm bao nhiêu thời gian, tiền và nhượng bộ để thực hiện cùng mục tiêu? Nếu không có bảo đảm an ninh Mỹ, châu Âu phải tự xây những năng lực nào? Không có một con số duy nhất trả lời được, nhưng cách đặt câu hỏi buộc cả hai phía tránh hạch toán một chiều.

Phản biện: cần nhau không có nghĩa phải chấp nhận mọi thứ

Lập luận “Mỹ vẫn cần châu Âu” không xóa bỏ vấn đề chia sẻ gánh nặng. Cũng không thể lấy từ “liên minh” để bảo vệ mọi quy định, trợ cấp hoặc quyết định mua sắm của châu Âu khỏi phê bình.

Ngược lại, “tự chủ” không nhất thiết đồng nghĩa đoạn tuyệt. Một châu Âu tự vệ tốt hơn có thể là đồng minh hữu ích hơn, miễn là việc tăng năng lực không biến thành chia nhỏ tiêu chuẩn và lãng phí nguồn lực. Và bất đồng với Washington không tự động dẫn tới liên kết với Bắc Kinh: một quốc gia có thể giảm rủi ro từ cả hai hướng.

Điểm yếu của cách nhìn thuần giao dịch là coi mỗi nhượng bộ hôm nay như một khoản lỗ. Điểm yếu của cách nhìn thuần lý tưởng là coi tình hữu nghị như bảo đảm vĩnh viễn. Một liên minh bền vững cần cả lợi ích có thể đo được lẫn niềm tin không thể mua lại ngay lập tức.

Những câu hỏi đáng giữ lại

• Nếu chỉ nhìn cán cân hàng hóa mà bỏ qua dịch vụ và hoạt động của công ty ở nước ngoài, ta đang bỏ sót phần nào của quyền lực kinh tế?
• Đồng minh tăng chi quốc phòng để hợp tác tốt hơn, hay để một ngày không còn cần ta? Dấu hiệu nào giúp phân biệt?
• Một chính sách tạo thêm doanh thu trước mắt nhưng khiến đối tác xây hệ thống thay thế có thực sự là thành công?
• Ta muốn một đồng minh luôn đồng ý, hay một đồng minh đủ mạnh và đáng tin để cùng chia sẻ trách nhiệm?

Nước Mỹ không thiếu sức mạnh. Điều một liên minh tốt đem lại là khiến sức mạnh ấy đi xa hơn, với ít cưỡng ép hơn. Bài học rộng hơn cũng vậy: đôi khi tài sản quý nhất của người dẫn đầu không phải thứ họ sở hữu, mà là những người vẫn tự nguyện muốn đi cùng.