Nhật Bản cần thêm người nước ngoài. Vì sao lại quay lưng với họ?

Từ những con hươu ở Nara

Nara, cố đô của Nhật Bản, nổi tiếng với những ngôi đền và đàn hươu được xem là sứ giả của thần linh. Nhưng trong cuộc đua giành quyền lãnh đạo Đảng Dân chủ Tự do (LDP), những con vật này bất ngờ trở thành chất liệu chính trị.

Takaichi Sanae, người xuất thân từ Nara và sau đó trở thành thủ tướng vào thời điểm bài gốc được viết, nói rằng du khách nước ngoài đang đá những con hươu linh thiêng. Bà đặt câu hỏi liệu mọi chuyện có đang đi quá xa.

Theo bài báo, không có bằng chứng cho cáo buộc ấy. Tuy nhiên, phát biểu cuối tháng Chín cho thấy một thay đổi lớn hơn: hình ảnh người nước ngoài như một mối đe dọa đã đi vào trung tâm cuộc tranh luận chính trị.

Sanseito, đảng dân túy vận động với thông điệp “Người Nhật trước tiên”, tăng từ một lên 15 ghế trong cuộc bầu cử thượng viện tháng Bảy. Lo mất cử tri bảo thủ, LDP chuyển sang nhấn mạnh việc kiểm soát người nước ngoài. Ngay cả khi căng thẳng ngoại giao với Trung Quốc làm giảm lượng khách đến Nhật, điều đó cũng không khiến các nhà lãnh đạo chùn bước.

Ba dòng chảy bị gộp thành một nỗi lo

Bài viết chỉ ra ba thay đổi song hành. Số người nước ngoài cư trú tại Nhật đã tăng mạnh kể từ năm 2010. Khách quốc tế cũng trở lại với quy mô lớn sau đại dịch. Trong khi đó, đồng yen yếu làm dấy lên lo ngại rằng người mua nước ngoài đang thâu tóm bất động sản.

Đây không phải ba hiện tượng giống nhau. Một điều dưỡng viên sống và đóng thuế tại Nhật, một sinh viên nước ngoài và một du khách ghé Kyoto trong vài ngày có quan hệ rất khác với nền kinh tế. Nhưng trong tranh luận chính trị, họ dễ bị gom vào cùng một nhãn: người nước ngoài.

Quy mô hiện diện của người nước ngoài tại Nhật vẫn tương đối nhỏ trong so sánh quốc tế. Tuy vậy, khi giá cả tăng còn thu nhập trì trệ, một nhóm dễ nhận diện có thể trở thành nơi hứng chịu bất mãn.

Nền kinh tế cần những người mà chính trị nghi ngại

Lý do quan trọng khiến số cư dân nước ngoài tăng là thiếu lao động. Nhật Bản mở rộng các chương trình tiếp nhận người lao động trong lúc dân số già đi. Người Việt Nam, Trung Quốc và Philippines là những cộng đồng lớn trong lực lượng này.

Họ làm việc ở cửa hàng tiện lợi, viện dưỡng lão, khách sạn, nhà máy đóng tàu, công xưởng và đồng ruộng. Cùng với họ là sinh viên, nhân viên quốc tế và những người đến Nhật theo các con đường khác. Bài báo thậm chí nhắc đến một người tị nạn Ukraine trở thành nhà vô địch sumo.

Nghịch lý nằm ở thông điệp chính sách. LDP vẫn khẳng định Nhật Bản không theo đuổi “chính sách nhập cư”, trong khi liên tục mở rộng chương trình lao động nước ngoài. Theo các nhà hoạt động được bài báo dẫn lời, sự thiếu nhất quán ấy khiến cuộc thảo luận nghiêm túc về hội nhập và bảo vệ quyền lợi bị né tránh.

Khoảng trống đó tạo điều kiện cho những cách diễn giải như “cuộc xâm lăng thầm lặng”. Torii Ippei, thuộc Solidarity Network with Migrants Japan, cho rằng Nhật Bản đang trả giá cho việc lảng tránh cuộc tranh luận cần thiết.

Khách được mời đến, rồi bị xem là phiền toái

Sự bùng nổ du lịch không phải ngẫu nhiên. Nhật Bản đã chủ động thúc đẩy ngành này trong nhiều năm. Năm 2016, chính quyền Abe đặt mục tiêu đón 40 triệu lượt khách quốc tế mỗi năm. Sau giai đoạn đóng cửa nghiêm ngặt vì Covid-19, dòng khách quay lại rất nhanh.

Vấn đề là khách tập trung ở một số địa điểm nổi tiếng. Một khu phố đông nghẹt ở Kyoto có thể khiến người dân cảm nhận sức ép lớn hơn nhiều so với con số trung bình toàn quốc. Những video về hành vi thiếu tôn trọng, chẳng hạn đu người trên cổng đền, càng khuếch đại cảm giác đó.

Đồng yen yếu cũng tạo ra hai trải nghiệm đối lập. Với khách nước ngoài, Nhật Bản trở nên rẻ hơn. Với người dân địa phương, sức mua lại bị bào mòn. Nhà nghiên cứu Ito Masaaki của Đại học Seikei mô tả sự tương phản giữa người có thể trả 5.000 yen cho bữa trưa và người phải tính toán với hộp cơm 500 yen.

Các chủ khách sạn và cửa hàng lo lắng khi khách Trung Quốc giảm vì căng thẳng ngoại giao. Nhưng một bộ phận người dân lại đón nhận điều đó. Lợi ích kinh tế và chi phí sinh hoạt, giao thông, không gian công cộng không được phân bổ đều.

Lo ngại về người giàu nước ngoài mua nhà cũng xuất hiện trong bối cảnh này. Bài báo lưu ý rằng dữ liệu còn hạn chế, trong khi những câu chuyện nổi bật lại lan truyền rất nhanh.

Cái giá của một lập trường cứng rắn

Tại thời điểm bài gốc, chính quyền Takaichi đang xem xét nhiều biện pháp: xử lý người nước ngoài bị cho là cư xử không đúng mực, siết tình trạng quá hạn visa và việc không đóng bảo hiểm y tế hoặc lương hưu, tăng thuế với khách du lịch, đặt yêu cầu ngôn ngữ cho thường trú và kiểm soát mua bất động sản. Liên minh cầm quyền cũng bàn đến giới hạn số lao động nước ngoài.

Về ngắn hạn, LDP hy vọng giành lại cử tri. Bài báo ghi nhận mức ủng hộ Sanseito giảm trong khi LDP tăng, đồng thời nhấn mạnh rằng có nhiều yếu tố tạo nên mức độ tín nhiệm của chính quyền, không chỉ vấn đề người nước ngoài.

Về dài hạn, một đường lối cứng rắn có thể làm xa lánh đa số ôn hòa và gây tổn hại cho nền kinh tế. Doanh nghiệp cần lao động. Thống đốc của 47 tỉnh ủng hộ việc chung sống đa văn hóa; hiệp hội của họ phản đối chủ nghĩa bài ngoại.

Đáng chú ý, theo nhà nghiên cứu Korekawa Yu được dẫn trong bài, vùng nông thôn có thể cởi mở hơn thành thị, bởi thiếu lao động ở đó là trải nghiệm hằng ngày. Mizuno Daisuke, thuộc một hợp tác xã nghề cá ở Shikoku với khoảng một nửa nhân viên là người Indonesia, nói rằng hoạt động sẽ gặp khó nếu họ ngừng đến. Điều nên nói với họ, theo ông, là lời cảm ơn.

Trở lại với những con hươu

Nakanishi Yasuhiro, thuộc tổ chức bảo tồn hươu ở Nara, bối rối trước câu chuyện được lan truyền. Theo lời ông được bài báo dẫn lại, cáo buộc xuất phát từ nội dung gây hiểu lầm của một YouTuber cánh hữu. Ông tuần tra mỗi ngày nhưng chưa từng chứng kiến cảnh du khách đá hươu như lời đồn.

Với ông, việc người nước ngoài đến khám phá một nơi đặc biệt là điều đáng mừng. Hình ảnh ấy đưa bài viết trở về câu hỏi ban đầu: Nhật Bản muốn được thế giới tìm đến, nhưng sẽ đối xử thế nào với những người thực sự đến?

Đọc cùng dữ liệu: đừng nhầm cư dân, lao động và lượt khách

Để đặt bài báo trong bối cảnh rõ hơn, cần tách ba thước đo. Người cư trú là số người tại một thời điểm. Lao động là nhóm được ghi nhận trong thống kê việc làm. Khách quốc tế được tính bằng lượt đến trong một khoảng thời gian, không phải số người duy nhất.

Số liệu công bố sau đó cho thấy năm 2025 đạt khoảng 42,68 triệu lượt khách quốc tế, tăng 15,8% so với năm 2024. Đây là lượt đến theo định nghĩa của JNTO, không chỉ riêng khách nghỉ dưỡng. Thông cáo JNTO ngày 21 tháng 1 năm 2026.

Cuối năm 2025, số cư dân nước ngoài đạt 4.125.395 người, tăng 9,5% so với cuối năm 2024. Đây là một tập dữ liệu khác với lượng khách đến hằng năm. Cơ quan Quản lý xuất nhập cảnh Nhật Bản.

Một nhu cầu có điều kiện, không phải lời tiên tri

Trong kịch bản tăng trưởng GDP bình quân 1,24% mỗi năm của nghiên cứu cập nhật được JICA công bố năm 2024, Nhật Bản cần khoảng 6,88 triệu lao động nước ngoài vào năm 2040. Nguồn cung dự kiến là 5,91 triệu, để lại khoảng thiếu hụt 970.000 người. Đây là dự phóng theo giả định, không phải số lao động đang có hoặc một hạn ngạch đã được quyết định. JICA, ngày 12 tháng 12 năm 2024.

Một lưu ý khi so sánh quốc tế

“Người mang quốc tịch nước ngoài” và “người sinh ở nước ngoài” không phải cùng một khái niệm. Người nhập quốc tịch có thể nằm trong nhóm thứ hai nhưng không còn nằm trong nhóm thứ nhất. Vì vậy, không nên đặt tỷ lệ cư dân có quốc tịch nước ngoài của Nhật cạnh tỷ lệ dân số sinh ở nước ngoài của OECD rồi coi đó là phép so sánh hoàn toàn tương đương.

Nhìn từ những khác biệt này, bài toán không đơn giản là “mở cửa” hay “đóng cửa”. Một chính sách thuyết phục cần phân biệt quản lý du lịch, bảo vệ người lao động, hội nhập cư dân và những lo ngại cụ thể của cộng đồng địa phương.