Lục Tiên Sinh @ Chí Hồ:

Trong quá trình tôi làm công việc tư vấn, tôi đã phát hiện ra một trạng thái phổ biến của đa số mọi người: Đa số mọi người có tính cách nội tâm, rất để ý đến cách nhìn của người khác đối với mình, ít bạn bè, người có thể trò chuyện cũng chỉ là kiểu nghe nhau nói, đối phương trút bỏ những chuyện không vui; không tự tin, hao tổn năng lượng tinh thần kéo dài.

Trong nhà không có cơ nghiệp, cũng không có sở trường gì đặc biệt, chỉ dựa vào việc đi làm để kiếm tiền, ngày nào đó từ chức thì sẽ chẳng còn một nguồn thu nào cả. Cần phải dùng hết toàn lực mới có thể duy trì được cuộc sống hiện tại. Rất giống như chú chuột bạch trên vòng quay, phải gắng sức chạy không ngừng để theo kịp tốc độ của vòng quay, khiến mình không bị rơi xuống; không biết phương hướng ở đâu, cũng không biết điểm đích ở đâu, chỉ biết là không thể dừng lại.

Một số người đã nhận thức được trạng thái này, từng nghĩ đến việc thay đổi, nhưng rất khó đạt được kết quả mong muốn. Khi tư vấn tôi cũng sẽ kèm theo một vài chỉ dẫn, nhưng chỉ có một bộ phận nhỏ thực hiện được sự lột xác thực sự trong thực tế.

Tại sao lại như vậy?

Bởi vì có rất nhiều thứ đang trói buộc bạn. Một số người dốc hết tính mạng muốn đi lên phía trên, nhưng luôn có người kéo bạn xuống dưới. Xiềng xích chưa giải khai thì sự thay đổi cuối cùng cũng sẽ bị kéo lại vị trí cũ. Môi trường trải nghiệm trưởng thành của mỗi người là khác nhau. Nếu bạn thực sự muốn thay đổi hiện trạng của mình, bạn phải hiểu thấu đáo ở tầng sâu rằng cái gì đang luôn trói buộc bạn, khi đó bạn mới có phương pháp thay đổi phù hợp với chính mình.

Xem bài viết này không thể giúp bạn kiếm ngay được 1 triệu tệ, nhưng sự nâng tầm đối với bạn sẽ là liên tục. Bạn sẽ biết rõ cái gì đang trói buộc mình, có thể nhận thức rõ hơn về bản thân, tháo bỏ xiềng xích, trở nên tốt hơn so với quá khứ.

Triết lý của tôi là, con người chỉ có thể so sánh với chính mình. Tất cả những gì chúng ta làm là để khiến mình ngày càng tốt hơn, tốt hơn so với quá khứ. Nếu bạn không dành thời gian để kiến tạo cuộc sống mà bạn muốn, cuối cùng bạn chắc chắn sẽ phải dành rất nhiều thời gian để đối phó với cuộc sống mà bạn không muốn!

I. Phần thứ nhất: Cái gì đang luôn trói buộc chúng ta?

Vấn đề này bạn sẽ nghĩ đến điều gì?

Chắc chắn sẽ có người nói là gia đình nguyên thủy, thực lực kinh tế, kiến thức, nguồn lực bối cảnh, thời đại xã hội, v.v...

Những thứ trói buộc chúng ta thực chất có bốn loại: 1. Trói buộc gia đình; 2. Trói buộc cảm xúc; 3. Trói buộc kinh tế; 4. Trói buộc tri thức

Nhưng đây chỉ là biểu hiện bề ngoài. Đằng sau chúng có một sợi dây vô hình đang kéo dẫn. Hiểu được bản chất đằng sau chúng mới có thể thực sự thay đổi.

1. Trói buộc gia đình

Trong mấy nghìn năm văn hóa của chúng ta, lịch sử biến thiên, triều đại thay đổi, nhưng chế độ gia đình vẫn luôn không đổi. Trong một gia đình nhỏ, cha mẹ chính là uy quyền. Vì vậy, trong cảm nhận trưởng thành của đa số mọi người, sẽ cảm thấy cuộc đời của mình bị cha mẹ sắp xếp từng bước một, việc gì cũng phải nghe theo, việc gì cha mẹ cũng đưa ra lời khuyên, không làm theo ý họ là không được. Công việc, học tập, đối tượng yêu đương kết hôn, thậm chí bạn muốn mặc quần áo như thế nào, chính bạn cũng không quyết định được.

Trong quan hệ gia đình, cha mẹ can thiệp quá sâu, việc lớn việc nhỏ gì cũng muốn quản. Khi ý kiến của bạn không thống nhất với cha mẹ, bạn sẽ phải chịu sự phê bình, phủ định. Để sinh tồn, bạn chỉ có thể phục tùng, nhìn sắc mặt cha mẹ; tất cả những gì bạn làm là để làm cha mẹ hài lòng. Trưởng thành trong môi trường gia đình như vậy, dần dần sẽ hình thành một trạng thái là làm hài lòng người khác, sống thuận theo ý nguyện của cha mẹ, họ hàng, bạn bè. Bạn sẽ có cảm giác bất an rất mạnh, không có tư duy phán đoán chủ quan của riêng mình, thiếu tự tin, nhạy cảm, bi quan, tự phủ định bản thân. Nói những điều này không phải là để quy tội cho ai, mà là để hiểu rõ chính mình.

Chúng ta đều quen dùng kinh nghiệm của mình để giải quyết vấn đề. Sau này khi bạn có cơ hội trở thành cha mẹ, có lẽ bạn cũng sẽ chỉ đạo cuộc đời con cái trên một số phương diện nào đó. Thực ra con người luôn hy vọng có một người xuất hiện trong đời mình để chỉ dẫn phương hướng cuộc đời. Vấn đề then chốt là: Đối phương có sở hữu năng lượng để chỉ dẫn đúng đắn hay không?

Trong khoảng thời gian mấy nghìn năm, kinh tế tiểu nông và tư tưởng tiểu nông luôn rất ổn định. Triều đại thay đổi nhưng mô hình sản xuất kinh tế vẫn không hề đổi thay. Mấy trăm năm trước, người lớn tuổi nhất trong một gia tộc có địa vị cao nhất, bởi vì họ sống lâu, kinh nghiệm trong các sự việc cụ thể rất phong phú. Trong điều kiện môi trường ổn định, kinh nghiệm cụ thể càng phong phú thì tỷ lệ chính xác càng cao. Nhưng chúng ta sinh ra trong một thời đại biến đổi khôn lường. Kinh nghiệm cụ thể của thế hệ cha mẹ, ông bà hoàn toàn không còn áp dụng được cho chúng ta nữa. Cha mẹ hy vọng bạn yên tâm công tác, làm thuê tốt cho ông chủ, nghe lời lãnh đạo, đừng lúc nào cũng nghĩ đến chuyện nhảy việc. Bởi vì ở thời đại của họ, đa số các nhà máy là vốn nhà nước, công việc là phân phối theo kế hoạch, là "bát cơm sắt", thậm chí một số còn có biên chế, ổn định, có lương hưu, có phân nhà, có trợ cấp; nghề nghiệp tự do hay kinh doanh nhỏ lẻ bị coi là biểu hiện của người vô nghề nghiệp.

Năm 1986, chế độ lao động của chúng ta cải cách, xóa bỏ chế độ công nhân cố định trong doanh nghiệp, chuyển sang chế độ hợp đồng lao động toàn viên. Có lẽ thời đại đó hơi xa xôi. 20 năm trước là năm 2003. Sinh viên đại học tốt nghiệp năm 2002 vẫn còn được phân phối công việc. 20 năm trước vẫn còn đang thực hiện nghiêm ngặt chính sách kế hoạch hóa gia đình, hiện tại đã đang khuyến khích sinh con thứ ba.

Xã hội biến đổi càng nhanh, tỷ lệ hữu dụng của kinh nghiệm cụ thể càng thấp.

Cha mẹ dùng kinh nghiệm thời đại của họ để chỉ dẫn cuộc sống thời đại này của bạn. Bạn kế thừa kinh nghiệm của cha mẹ để bước vào xã hội, giống như một "người mù chữ" đi lại trong xã hội hiện đại, cái gì cũng không biết, mọi thứ tương đương với việc một đứa trẻ sơ sinh bắt đầu từ số không. Vì vậy bạn sẽ cảm thấy mình chậm hơn người khác, có khoảng cách rất lớn với người khác.

Thời đại biến đổi quá nhanh, cha mẹ không sở hữu năng lượng chỉ dẫn cuộc đời, nhưng vẫn cố tình can thiệp hoặc đòi hỏi. Bạn nghĩ đó chính là bản chất sâu xa nhất của trói buộc gia đình sao? Rất tiếc, đó cũng chỉ là biểu hiện bề ngoài.

Nếu cha mẹ sở hữu năng lượng để chỉ dẫn cuộc đời bạn, cung cấp sự hỗ trợ và giúp đỡ trong cuộc sống và công việc, liệu bạn có còn coi gia đình là sự trói buộc đối với mình nữa không? Chúng ta không thể chỉ nhìn vào kết quả tốt hay xấu để xem xét vấn đề.

Tại sao sự can thiệp và chi phối áp đặt của cha mẹ lại không phải là bản chất cuối cùng của trói buộc gia đình?

Tôi khá thích dùng phương pháp "đỡ đẻ tinh thần" (Socratic method) để giải thích đáp án của một vấn đề, nó có thể giúp người ta suy nghĩ tốt hơn. Tôi hỏi một câu: Bạn nghĩ cha mẹ có thể nhận thức được những hành vi này của họ là đang kiểm soát và trói buộc bạn không?

Hồi nhỏ có lẽ bạn thường nghe cha mẹ nói: Cái đứa nhà hàng xóm kìa, lần nào cũng thi đứng thứ nhất, sao con lần nào cũng không đạt? Bố mẹ bỏ tiền cho con đi học, nuôi con ăn, nuôi con mặc, con dùng cái này để báo đáp bố mẹ sao? Bạn có thành tích tốt, ngoan ngoãn, hiểu lễ nghĩa, gặp người biết chào hỏi, khiến họ nở mày nở mặt. Bạn thành tích không tốt, luôn gây chuyện, khiến họ không thể ngẩng đầu lên được. Họ không hề cảm thấy yêu cầu và sự quản giáo đối với bạn là trói buộc và kiểm soát, họ sẽ cảm thấy đó là "muốn tốt cho bạn". Bởi vì đa số cha mẹ coi bạn là một phần của họ, chứ không phải là một cá thể độc lập và bình đẳng thực sự. Đây mới là một tầng bản chất sâu hơn trong trói buộc gia đình.

Về sinh mệnh, bạn là sự tiếp nối của họ. Về cuộc sống, bạn là sự kéo dài của họ, giống như tay chân của họ vậy. Cha mẹ hy vọng tay chân phải nghe lời, hy vọng sự đầu tư, chăm sóc và tình yêu dành cho tay chân có thể mang lại phần thưởng cho chính mình. Cha mẹ không hề coi bạn như một cá thể độc lập có địa vị ngang hàng với chính họ, mà là một đứa trẻ không bao giờ lớn.

Nhiều gia đình cha mẹ thích "than nghèo". Bạn thấy một thứ mình thích, cha mẹ sẽ nói với bạn: Nhà mình nghèo, mình mua không nổi. Giáo dục kiểu nghèo khó của gia đình nguyên thủy sẽ khiến con cái nảy sinh tâm lý tự ti rằng mình không bằng người khác. Nói rõ tình hình tài chính gia đình một cách thực sự cầu thị với trẻ em, coi trẻ là một thành viên gia đình có địa vị bình đẳng như mình, có quyền góp ý và quyền quyết định, mới có lợi cho việc nuôi dưỡng quan điểm đúng đắn về tài sản của trẻ.

Cha mẹ không coi con cái là cá thể độc lập có địa vị ngang hàng với mình, đây có phải bản chất sâu nhất của trói buộc gia đình không?

Tôi chỉ có thể nói, vẫn chưa phải.

Trói buộc ở tầng sâu nhất của gia đình là quan niệm tình cảm.

Tình cảm và tình yêu của cha mẹ dành cho con cái rất phức tạp. Nó không giống với bất kỳ hình thức yêu thương nào khác. Mọi tình yêu đều hướng tới sự hòa hợp, chỉ có tình yêu giữa cha mẹ và con cái là hướng tới sự độc lập và chia tách. Việc bạn có thể trở thành một cá thể độc lập, thành lập một gia đình mới độc lập, đó mới là tình yêu lớn nhất của cha mẹ trong một gia đình nguyên thủy tốt đẹp. Việc có nhận thức được điều này hay không không phải là sự khác biệt về năng lượng hay IQ, mà là sự khác biệt về quan niệm. Nếu bạn không hiểu quan niệm này, đợi đến khi bạn có con cái, có lẽ bạn cũng sẽ đi vào con đường của cha mẹ mình.

Con cái chưa bao giờ là một phần của cha mẹ, mà là những con người có địa vị độc lập và bình đẳng với cha mẹ. Bạn có cuộc đời độc lập của riêng mình, sau này sẽ có gia đình mới độc lập. Tình yêu của cha mẹ và con cái cuối cùng sẽ hướng về sự độc lập và chia tách.

2. Trói buộc cảm xúc

Dưới sự trưởng thành bị kiểm soát và trói buộc của gia đình nguyên thủy, đa số mọi người đều sẽ đánh mất khả năng tự suy nghĩ, đánh mất tính độc lập. Từ đó dẫn đến thiếu tự tin, nhạy cảm, bi quan, tự phủ định, oán trách, không biết từ chối, suy tổn tinh thần kéo dài, luôn để ý đến ánh mắt người khác, lo lắng người khác sẽ nghĩ gì.

Sau khi trưởng thành hoặc bước vào xã hội, những cảm xúc này cũng sẽ luôn đồng hành cùng bạn. Nó sẽ tiêu tốn của bạn một lượng lớn tinh lực, khiến bạn không có thời gian làm những việc quan trọng. Nhưng đây không phải là sự trói buộc lớn nhất của cảm xúc. Sự trói buộc thực sự của cảm xúc là: Cảm xúc sẽ khiến sự việc càng thêm tồi tệ.

Nhà tâm lý học xã hội người Mỹ Festinger có một nhận định rất nổi tiếng, được mọi người gọi là Quy luật Festinger:

"10% của cuộc sống được cấu thành từ những việc xảy ra với bạn, còn 90% còn lại được quyết định bởi cách bạn phản ứng đối với những việc đã xảy ra đó."

Festinger đã kể một ví dụ trong cuốn sách của mình:

Carding, nhân vật chính của ví dụ. Anh ta sáng sớm thức dậy vệ sinh cá nhân, tiện tay để chiếc đồng hồ cao cấp của mình lên bồn rửa mặt. Người vợ sợ đồng hồ bị nước làm ướt nên tiện tay cầm lấy đặt lên bàn ăn. Đứa con trai sau khi ngủ dậy, đến bàn ăn ăn bánh mì, không cẩn thận làm đồng hồ rơi xuống đất hỏng mất.

Carding xót đồng hồ, đánh cho con trai một trận. Sau đó mặt mày tối sầm mắng vợ. Người vợ không phục, nói là sợ nước làm ướt đồng hồ. Carding nói đồng hồ của anh ta chống nước. Hai người bắt đầu tranh cãi.

Carding rất tức giận, bữa sáng cũng không ăn, lái xe thẳng đến công ty. Sắp đến công ty, bỗng nhớ ra quên mang cặp tài liệu, lại lập tức quay về nhà. Nhưng trong nhà không có ai, vợ đi làm rồi, con trai cũng đi học rồi. Chìa khóa của Carding ở trong cặp tài liệu, anh ta không vào được cửa, đành phải gọi điện cho vợ mang chìa khóa về.

Người vợ hớt hơ hớt hải chạy về nhà, đâm đổ sạp trái cây bên đường. Chủ sạp kéo chị ta lại không cho đi, bắt phải bồi thường thiệt hại, chị ta đành phải đền một khoản tiền mới thoát thân được.

Carding lấy được cặp tài liệu đến công ty, đã muộn mất 30 phút, bị lãnh đạo phê bình gay gắt, tâm trạng cực kỳ tệ. Trước khi tan làm lại vì một chuyện nhỏ mà cãi nhau với đồng nghiệp.

Người vợ cũng vì về sớm mà bị trừ tiền thưởng chuyên cần của tháng đó. Đứa con trai hôm đó tham gia trận đấu bóng chày, vốn có hy vọng đoạt giải quán quân, nhưng vì tâm trạng không tốt nên thi đấu không hay, ngay vòng đầu đã bị loại.

Ví dụ này trông có vẻ nực cười, nhưng thực tế nó vẫn đang diễn ra hàng ngày trong cuộc sống, chỉ là có lẽ bạn không nhận ra. Lượng lớn những chuyện không vui trong cuộc sống không phải do bản thân sự việc, mà là do cảm xúc của chính mình từng bước gây ra. Đó là do chủ quan của mình tạo thành, chứ không phải là sự thật khách quan tồn tại ngay từ đầu.

Trong ví dụ này, sự thật khách quan tồn tại lúc ban đầu chỉ có một: Đó là chiếc đồng hồ bị hỏng. Những việc sau đó đều do cảm xúc từng bước thúc đẩy. Mỗi ngày đều lún sâu vào cảm xúc, bạn căn bản không thể chú ý đến những cơ hội trong cuộc sống.

Tôi từng trò chuyện với một người bạn về những việc tương tự, cuối cùng hai người đúc kết ra một phương pháp đối mặt với những việc này, đó là luôn tự hỏi mình: Đây là suy nghĩ và cảm xúc của bạn, hay là sự thật?

Plato trong thí nghiệm tư tưởng "Bóng hang" đã trình bày một nội dung:

Hãy tưởng tượng có một nhóm tù nhân sống trong hang động từ nhỏ. Cổ và chân của họ bị trói chặt, không thể đi lại cũng không thể quay đầu, chỉ có thể nhìn thẳng vào bức tường của hang động. Ở phía trên đằng sau họ có một ngọn đuốc đang cháy. Giữa ngọn đuốc và những tù nhân có một con đường và một bức tường. Đằng sau bức tường có một số người đặc biệt, họ cầm đủ loại con rối, điều khiển các con rối thực hiện các động tác khác nhau. Bóng của những con rối này sẽ chiếu lên bức tường hang động duy nhất mà các tù nhân có thể nhìn thấy trước mặt. Các tù nhân từ khi sinh ra chỉ nhìn thấy những cái bóng và lẽ tự nhiên cho rằng cái bóng là thứ duy nhất có thật.

Tình cờ, một người trong số họ được giải phóng. Người tù nhân được giải phóng đó quay đầu lại, nhìn thấy ánh lửa và những vật thể thực sự. Anh ta đi ra khỏi hang, nhìn thấy thế giới thực dưới ánh mặt trời. Lúc này, anh ta nhận ra thế giới mình sống trước đây chẳng qua chỉ là một cái hang và những thứ trước đây mình coi là thật chẳng qua chỉ là hình ảnh mà thôi. Người tù nhân được giải phóng quay lại hang, thuyết phục những người bạn của mình, cũng muốn họ đi ra khỏi hang.

Nhưng những người bạn của anh ta hoàn toàn không có bất kỳ kinh nghiệm nào về thế giới thực, họ cho rằng anh ta bị điên, căn bản không tin anh ta, cũng không muốn rời xa thế giới đã quen thuộc này, và họ đã bắt giữ anh ta, cuối cùng giết chết anh ta.

Hang động tương đương với thế giới tinh thần chủ quan của bạn, thực tế bên ngoài chính là thế giới thực tại khách quan. Con người luôn sống trong hai thế giới: Thế giới tinh thần chủ quan và thế giới thực tại khách quan. Nếu bạn cho rằng những thứ trong thế giới tinh thần chủ quan là có thật, bạn sẽ mãi bị nhốt trong thế giới đó.

Vậy chúng ta hãy thử xem, trong những cảm xúc và suy nghĩ mà chúng ta nói đến, cái nào là thế giới thực tại khách quan, cái nào là thế giới tinh thần chủ quan.

Thiếu tự tin, nhạy cảm, bi quan, tự phủ định, oán trách, không biết từ chối, nội hao kéo dài, luôn để ý đến ánh mắt người khác. Thiếu tự tin là thế giới thực tại khách quan, là biểu hiện đặc điểm của cá nhân. Bi quan là thế giới tinh thần chủ quan. Nhạy cảm là sự phản ứng hoặc phản ứng thái quá đối với những việc xảy ra ở thế giới thực tại khách quan, là thế giới tinh thần chủ quan. Tự phủ định là thế giới tinh thần chủ quan. Oán trách là hành động thực tế, là thế giới thực tại khách quan. Không biết từ chối là thế giới thực tại khách quan. Suy hao tinh thần kéo dài là thế giới tinh thần chủ quan. Để ý đến ánh mắt người khác là thế giới tinh thần chủ quan.

Trong những suy nghĩ và cảm xúc này, chỉ có thiếu tự tin, oán trách, không biết từ chối là thực sự tồn tại. Những thứ còn lại đều là thứ trong thế giới tinh thần chủ quan của bạn, là suy nghĩ và cảm xúc chủ quan của bạn. Nó chỉ có ảnh hưởng đối với bạn, không có ảnh hưởng đối với bên ngoài.

Trước đây tôi có xem một mẩu tin: Bác sĩ vừa ăn cơm vừa chẩn đoán cho bệnh nhân. Có cư dân mạng bày tỏ: Trong giờ làm việc mà ăn cơm, tốt ở chỗ nào? Chỉ nhìn đoạn video này, bạn không chắc chắn bác sĩ đang dùng thời gian khám bệnh để ăn cơm, hay là dùng thời gian ăn cơm để khám bệnh. Sau đó có bệnh nhân đứng ra xác nhận: Là bác sĩ hy sinh thời gian ăn cơm của mình để khám bệnh cho bệnh nhân.

Những gì bạn nảy sinh ra đều chỉ là suy nghĩ và cảm xúc chủ quan của bạn. Nhưng nếu bạn coi trực tiếp suy nghĩ và cảm xúc là sự thật, bạn sẽ giống như những người đó. Rất nhiều người không quan tâm đến sự thật, chỉ nói về cảm xúc.

Bức hình hai người đang trao đổi với nhau, bạn cảm thấy họ đang cãi nhau hay đang thảo luận vấn đề?

Bất kể bạn cho rằng họ đang cãi nhau hay thảo luận vấn đề, đó đều chỉ là suy nghĩ chủ quan của bạn, chưa chắc đã là sự thật. Bất kể cách nhìn và cảm xúc của bạn như thế nào cũng sẽ không ảnh hưởng đến thực tế khách quan của họ. Suy nghĩ cần phải qua kiểm chứng mới có thể phán đoán có phải là sự thật hay không.

Người bị cảm xúc kiểm soát sẽ thiếu đi khâu kiểm chứng, coi trực tiếp suy nghĩ chủ quan, cảm xúc là sự thật. Điều đó sẽ thúc đẩy bạn hành động, khiến sự việc càng thêm tồi tệ. Đây mới là sự trói buộc thực sự của cảm xúc.

Giống như bức hình vừa nãy, bạn cho rằng họ đang cãi nhau, nếu một người trong số đó là bạn của bạn, bạn sẽ có ác cảm với người còn lại, ngôn ngữ và hành động đối với người đó sẽ khác đi. Sự thật có thể họ chỉ đang thảo luận vấn đề. Bạn cảm thấy có người đang nhìn bạn, không hài lòng về bạn, đó có thể chỉ là suy nghĩ của bạn. Trong thực tế, người khác có lẽ chẳng hề chú ý đến bạn.

3. Trói buộc kinh tế

Trói buộc kinh tế không phải nói là bạn không có tiền, mà là bạn căn bản không hiểu những quy luật vận hành kinh tế cơ bản nhất. Xã hội được xây dựng trên nền tảng kinh tế. Cơ sở kinh tế quyết định kiến trúc thượng tầng.

Đưa bạn 100 tệ, trong điều kiện không thua lỗ, bắt bạn trong một ngày biến nó thành 150 tệ, tôi tin chắc bạn có thể làm được.

Đưa bạn 1 vạn tệ, trong điều kiện không thua lỗ, bắt bạn trong một tháng biến nó thành 1 vạn 5 ngàn tệ, tôi tin bạn cũng có thể làm được.

Đưa bạn 1 triệu tệ, trong điều kiện không thua lỗ, bắt bạn trong nửa năm biến nó thành 1,5 triệu tệ, bạn còn làm được không?

Đưa bạn 10 triệu tệ, trong điều kiện không thua lỗ, trong vòng một năm biến nó thành 15 triệu tệ, tôi tin xác suất lớn là bạn không làm được.

Hai cái đầu có thể làm được là vì dựa vào thể lực và tinh lực là có thể. Hai cái sau không làm được là vì đã vượt quá thể lực và tinh lực. Ngoài việc sử dụng thể lực và tinh lực để kiếm tiền ra, bạn không có bất kỳ hiểu biết nào về sự vận hành của kinh tế.

Đơn giản nhất là tiền tệ, bạn nghĩ bạn hiểu tiền tệ không?

Tiền giấy chúng ta đang sử dụng hiện nay là tiền pháp định, là một loại tiền tín dụng. Ở một số thời đại, còn từng xuất hiện vỏ sò, đá để làm tiền tệ. Nhưng đó đều là hình thức bên ngoài của tiền tệ. Bản chất thực sự của tiền tệ là sự tin tưởng của người khác. Ví dụ một đồng xu mệnh giá 100 triệu tệ, tôi coi nó là 100 triệu tệ, mang nó đi mua đồ, người khác có coi nó có giá trị 100 triệu không?

Chắc chắn không.

Nhưng tôi có 1 Euro, tôi coi nó có giá trị ngang với 1 Nhân dân tệ, đi mua một cây kem giá 1 Nhân dân tệ, người khác có bán không? Có bán, hơn nữa còn thối lại tiền lẻ cho tôi. Bởi vì đối phương cho rằng 1 Euro trong tỷ giá hiện tại có giá trị cao hơn 1 Nhân dân tệ.

Vì vậy, bạn nghĩ tiền tệ là bao nhiêu tiền không quan trọng, người khác công nhận mới có tác dụng. Người khác công nhận giá trị đồng tiền trong tay bạn, bạn mới có thể mua được đồ từ tay người khác. Logic thực sự của tiền tệ không phải là mình tin, mà là người khác tin.

Nói tiếp về tiêu dùng, bạn nghĩ bạn hiểu tiêu dùng không?

Tiêu dùng không chỉ là tiêu tiền, mà là tiêu tiền như thế nào. Trong quan niệm tiêu dùng của đa số mọi người, chưa bao giờ cân nhắc đến chi phí cơ hội.

Nguồn lực của thế giới này là khan hiếm, bạn không thể sở hữu tất cả mọi thứ, vì vậy phải thực hiện việc đánh đổi. Mỗi khi bạn đưa ra một lựa chọn, đằng sau đó đều có sự từ bỏ. Trong những phương án khác mà bạn từ bỏ, giá trị cao nhất chính là chi phí cơ hội của lựa chọn này. Bất kỳ thứ gì bạn bỏ tiền ra mua, ví dụ mua một chiếc túi xách, hay một máy chơi game, đều là từ bỏ những thứ khác có giá trị tương đương. Có lẽ bạn chưa bao giờ nhận thức được chi phí cơ hội của nó, thậm chí bạn có lẽ còn không nhận ra đó là sự từ bỏ và lựa chọn.

Có những gia đình cha mẹ làm kinh doanh, hoặc chính mình đang làm kinh doanh, bôn ba vất vả cả năm, doanh thu hàng năm rất nhiều, trông có vẻ cũng kiếm được tiền, nhưng nhiều năm trôi qua lại không tích lũy được tài sản. Bản chất chính là không nhận thức được chi phí cơ hội.

Lấy một ví dụ: Một cửa hàng ăn uống do hai vợ chồng kinh doanh, một nam một nữ. Một năm tổng chi phí về tiền thuê nhà, nguyên liệu thực phẩm, và một số vật liệu tiêu hao là 30 vạn. Cửa hàng này một năm có thể kiếm được lợi nhuận ròng 20 vạn. Có lẽ một số người sẽ thấy cửa hàng vợ chồng một năm kiếm được 20 vạn là khá tốt. Nhưng thực ra căn bản là không kiếm được tiền, thậm chí có thể là đang lỗ.

Nếu hai người không mở cửa hàng ăn uống, mà chọn đi làm đầu bếp, giả sử thu nhập ròng một năm là 15 vạn, đây là chi phí cơ hội của sức lao động. 30 vạn vốn liếng, nếu không dùng để mua nguyên liệu thực phẩm mà dùng để đầu tư lĩnh vực khác, giả sử có thể kiếm được 4 vạn. Vậy cửa hàng vợ chồng này một năm thực chất chỉ kiếm được 1 vạn tệ. Nếu làm ăn không tốt, chỉ kiếm được 17 vạn, thực chất là đang lỗ.

Tất nhiên, đây chỉ là một ví dụ để bạn hiểu rằng tất cả mọi thứ đều có chi phí cơ hội của nó. Trong ví dụ này, 1 vạn kiếm được này là lợi nhuận, tức là giá trị thặng dư. Sự tích lũy tài sản phải dựa vào giá trị thặng dư.

Một thương nhân thực sự sẽ luôn tính toán cả chi phí cơ hội vào trong đó. Chi phí cơ hội cũng là chi phí.

Ví dụ làm một dự án đầu tư 100 vạn, chi phí cơ hội là 20 vạn. Nếu cuối cùng đến cuối năm có tổng cộng 120 vạn, bạn hỏi anh ta năm nay làm ăn thế nào, anh ta sẽ nói với bạn chỉ là "hòa vốn". Đa số mọi người cho rằng hòa vốn là có 100 vạn, một năm sau không lỗ không lãi vẫn là 100 vạn, nhưng đây thực chất là lỗ. 120 vạn mới là hòa vốn. Phần vượt quá 120 vạn, ví dụ 150 vạn, thì 30 vạn đó mới là lợi nhuận, tức là giá trị thặng dư.

Nếu giá trị thặng dư rất nhiều, chứng tỏ có giá trị của người khác bị bóc lột. Bạn đi làm không kiếm được tiền, chính là giá trị thặng dư từ sức lao động của bạn bị bóc lột.

Trong nghịch cảnh kinh tế, không nhận thức được chi phí cơ hội mới chỉ là một trong những trói buộc. Trói buộc thực sự là sức mạnh của tư bản.

Chúng ta hãy làm một thí nghiệm tư tưởng: Hai người, Giáp và Ất. Giáp có 100 vạn vốn, Ất có 1 vạn vốn. Hai người đoán đồng xu, thua đưa đối phương 100 tệ. Công bằng chính trực, mỗi bên 50% cơ hội. Bạn nghĩ cuối cùng họ sẽ có bao nhiêu tiền?

Cuối cùng, Giáp sẽ có 101 vạn, Ất một xu cũng không còn.

Cho dù là điều kiện công bằng nhất, chỉ cần vốn của đối phương gấp 10 lần bạn, bạn cơ bản không có khả năng thắng rồi. Nếu vốn đối phương gấp 100 lần bạn, đó là chắc chắn thua. Quá trình có thể có trắc trở, nhưng cuối cùng đều sẽ thua sạch tiền. Đây chính là sức mạnh của tư bản.

Tương tự, khi kinh tế phát triển thần tốc, những người giàu nắm giữ tư bản sẽ có tốc độ phát triển nhanh hơn bạn. Sẽ hình thành cục diện như bạn thấy: Người giàu càng giàu, người không có tiền càng không có tiền. Khi khủng hoảng xuất hiện, cũng là những người ở tầng đáy bị vạ lây đầu tiên. Vòng xoáy ác tính, mãi mãi bị trói buộc ở tầng đáy.

Nhưng rất nhiều người sẽ cảm thấy thu nhập và tiền gửi hiện tại của mình so với 10 năm trước là nhiều hơn, không phải là ngày càng không có tiền. Thực chất đó là ảo giác do lạm phát mang lại.

Năm 2000, thu nhập khả dụng bình quân đầu người của cư dân thành thị nước ta là 6280 tệ; năm 2020, con số này là 43834 tệ.

Thu nhập khả dụng bình quân đầu người năm 2020 gấp 6,97 lần năm 2000. Có nghĩa là, 1000 tệ của năm 2000 bằng 6970 tệ của năm 2020.

Năm 2000, giá thịt lợn khoảng 2,5 tệ một cân; năm 2020 giá thịt lợn là 20 tệ một cân, gấp 8 lần năm 2000.

Trông có vẻ tiền trong tay bạn nhiều lên, nhưng sức mua giảm xuống. Nói đơn giản là tiền không còn giá trị như trước, đó chính là lạm phát.

Dữ liệu chính thức công bố, từ năm 2012 đến 2021, tỷ lệ lạm phát trung bình mười năm gần đây khoảng 2,23%, nhưng thực tế xa hơn thế. Tỷ lệ lạm phát thực tế nên ở mức khoảng 6%. Điều này có nghĩa là bạn không làm gì cả, tiền của bạn cũng phải đạt được mức tăng trưởng 6% mỗi năm mới chỉ là trạng thái hòa vốn.

Bất kỳ khoản đầu tư nào cũng có rủi ro. Lợi nhuận 6% một năm không cao cũng không tính là thấp, bỏ công sức ra có thể tìm được những sản phẩm tài chính như vậy. Nhưng đây không phải trọng điểm. Trọng điểm là, đa số mọi người căn bản không có quan niệm về đầu tư này.

Hiện nay mọi người đều biết phải đầu tư quản lý tài chính, phải để tiền đẻ ra tiền. Bà bán rau cũng biết để tiền vào ví điện tử hàng ngày có lãi. Nhưng tôi không cho rằng đó là đầu tư. Bởi vì đầu tư có hai thông tin then chốt nhất: Rủi ro và Tỷ suất lợi nhuận.

Bạn không hiểu rủi ro, cũng căn bản không biết tỷ suất lợi nhuận bao nhiêu mới là hòa vốn, bạn còn thấy đó là đầu tư sao?

Bằng với lạm phát mới là hòa vốn, phần dôi ra mới là thu nhập. Đa số mọi người căn bản không có quan niệm này, thấy có lãi là được. Đầu tư có rủi ro, không khuyến khích đầu tư mù quáng. Nếu bạn muốn đầu tư, ít nhất phải biết chi phí cơ hội của bạn là gì, tỷ suất lợi nhuận như thế nào là hòa vốn.

Không hiểu quy luật vận hành kinh tế, không có ý thức về chi phí cơ hội, không có triết lý đầu tư, sự trói buộc của tư bản, v.v… Những điều này từ phương diện thực tế đã ngăn cách con đường đi lên của đa số mọi người. Trói buộc kinh tế là thứ khó giải nhất.

4. Trói buộc tri thức

Một số người tuyên truyền thuyết "đọc sách vô dụng". Không phải đọc sách vô dụng, mà là sách bạn đọc, kiến thức bạn học không có cách nào chuyển hóa thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Kiến thức chúng ta học không phải không có ý nghĩa, mà là không thể hiện thực hóa cho cuộc sống, không thể sử dụng trong cuộc sống. Không thể sử dụng thì không thể tạo ra giá trị.

Về kiến thức cụ thể, nhà trường không dạy cách kiếm tiền, nhà trường dạy là phải nỗ lực học tập để tương lai tìm được công việc tốt. Nhà trường không dạy bạn cách nhận thức chính mình, nhà trường dạy bạn là làm thế nào để trở thành một người nghe lời làm việc. Nhà trường cũng không dạy bạn cách sử dụng các quy tắc xã hội, chỉ dạy bạn gặp quy tắc thì phải tuân thủ.

Giáo dục bắt buộc bao gồm cả giáo dục đại học, mục đích thực sự là nuôi dưỡng khả năng tư duy độc lập của một người, hình thành hệ thống tư duy cấu trúc thuộc về mình. Nhưng phương thức giáo dục cộng với trói buộc gia đình và trói buộc cảm xúc đã hạn chế khả năng tư duy độc lập của bạn.

Cha mẹ và nhà trường trong việc giáo dục tri thức chỉ đưa ra tín điều duy nhất là "nỗ lực". Sau khi tốt nghiệp đại học, ngoài nỗ lực ra thì không biết gì cả. Không hiểu quy tắc vận hành xã hội, không hiểu quy luật vận hành kinh tế, không hiểu tầm quan trọng của nhân tình thế thái, không hiểu logic trao đổi lợi ích, càng không hiểu nhân tính.

Đặc biệt là những sinh viên đại học thế hệ đầu tiên trong nhà, cha mẹ tầm nhìn hạn hẹp, tư duy cũ kỹ, ngoan cố không thông, không đưa ra được bất kỳ sự chỉ dẫn nào cho bạn, thậm chí còn luôn đưa ra những ý kiến tồi vào những thời điểm then chốt của cuộc đời. Bạn chỉ có thể tự mình mò mẫm, đâm sầm chỗ này chỗ kia, khiến mình mệt mỏi rã rời, tinh lực kiệt quệ. Đợi đến khi bạn hiểu ra những điều này thì cơ bản đã qua nửa đời người.

Kiến thức cụ thể bạn học ở trường, sau vài năm đi làm đều sẽ quên gần hết. Kiến thức thực sự hữu ích có lẽ phải bắt đầu học từ khi bạn bước vào xã hội, mà con cái nhà giàu đã biết những điều này từ nhỏ.

Tuy nhiên, không cần phải oán trách. Thay vì oán trách quá khứ, chi bằng xách đèn tiến về phía trước. Đây là hiện trạng thực tế đã tồn tại. Nhận thức được hiện trạng của mình mới có thể giải quyết vấn đề tốt hơn.

Sự trói buộc này cần trải nghiệm công việc xã hội rất dài mới có thể thay đổi, cần bạn đi tìm những kiến thức hữu ích cho mình, sau đó nhanh chóng thấu hiểu và hấp thụ để sử dụng. Vì vậy, nghịch cảnh của tri thức, bản chất là nghịch cảnh của tư duy. Đó là làm thế nào để tìm thấy và sử dụng kiến thức hữu ích cho bạn. Làm thế nào để tìm thấy, tìm đủ, và tìm đúng kiến thức hữu ích, dựa vào chính mô hình logic tư duy của một người.

Sau khi xem bài này, bạn có lẽ sẽ cảm thấy kiến thức kinh tế rất quan trọng với mình, vậy bạn có thể tìm thấy kiến thức thuộc lĩnh vực liên quan phù hợp với mình không?

Hay là mua tất cả các loại sách về một lượt? Bạn phải dùng những từ khóa nào để tìm? Những từ khóa này nếu không tìm thấy thì làm sao? Bạn phải đến những nền tảng nào để tìm? Sau khi tìm thấy làm sao phán đoán có hữu dụng hay không, là suy nghĩ chủ quan của tác giả hay là sự thật khách quan?

Tất cả những điều này đều cần bạn có hệ thống tư duy cấu trúc hoàn chỉnh. Nhiều người sau khi bước vào xã hội làm việc có một cảm nhận, đó là những đạo lý mình tin tưởng từ nhỏ đến lớn, có một ngày phát hiện ra không áp dụng được trong xã hội. Đây thực chất cũng là sự hạn chế của tư duy.

Tôi từng nhắc đến trong tài khoản chính thức (Official Account) một câu nói của thầy La Tường. Thầy nói, thầy cảm thấy câu "Trời cao đền đáp người cần cù" (Thiên đạo thù cần) khá là hại người. Nó khiến mọi người lầm tưởng rằng chỉ cần nắm vững phương pháp là có thể làm nên việc, quá lý tưởng hóa rồi.

Chỉ nói riêng về "Trời cao đền đáp người cần cù", khi chúng ta thảo luận về khả năng thành công, thường quên mất một việc: Đó là trên thế giới này còn có rất nhiều thứ không chuyển dời theo sự nỗ lực và ý chí của con người.

Điều thầy La Tường nói "Tin vào Trời cao đền đáp người cần cù" khá hại người, thực chất là đang nói tư duy tuyệt đối hóa rất hại người. Tin vào "Trời cao đền đáp người cần cù" bạn chỉ nhìn thấy sự cần cù, không nhìn thấy cái khác. Tin vào "Lựa chọn quan trọng hơn nỗ lực", bạn chỉ nhìn thấy sự lựa chọn, không nhìn thấy sự nỗ lực. Lựa chọn và nỗ lực đối với việc làm nên một chuyện đều là những yếu tố không thể thiếu, không ai quan trọng hơn ai.

Tư duy tuyệt đối hóa dùng một điểm để định nghĩa cho toàn bộ. Ví dụ, ông chủ thấy một nhân viên làm việc không cầu tiến, liền dễ dàng nói rằng sinh viên đại học khóa này không ra gì, thậm chí mở rộng thành giới trẻ hiện nay không ra gì. Một số người thấy tin tức minh tinh ly hôn, liền nói không bao giờ tin vào tình yêu nữa.

Tầng lớp đáy xã hội rất dễ hình thành quan niệm tư duy "phi hắc tức bạch" (không đen thì là trắng), "phi thử tức bỉ" (không phải cái này thì là cái kia). Dường như sự tồn tại của một sự việc chỉ có hai thái cực, luôn đi từ cực đoan này sang cực đoan khác.

"Thiện ác phân minh", "Chính tà không đội trời chung", thế giới này ngoài thiện ra thì chỉ có ác sao?

Không tính là người tốt tuyệt đối, nhưng cũng không phải kẻ xấu, đây mới là trạng thái của đa số mọi người trong thực tế. Người ở tầng lớp trên không quá như vậy, bởi vì từ nhỏ họ đã hình thành tư duy cấu trúc.

Mạng internet càng phát triển, thông tin càng nhiều, khoảng cách về tư duy ảnh hưởng đến khoảng cách giàu nghèo trong thực tế càng lớn. Rất nhiều thông tin là có sẵn, nhưng bạn không biết cách tìm thấy nó, không biết cách sử dụng nó. Mỗi ngày chỉ làm việc quẹt video ngắn, lướt tin tức giải trí, sẽ khiến tầm nhìn của bạn ngày càng hẹp, tư duy ngày càng xơ cứng.

Trói buộc tri thức, bản chất là trói buộc của mô hình tư duy. Nhưng trói buộc ở tầng sâu hơn là "không biết" và "không nghĩ tới".

Bạn biết có một thứ như vậy hữu ích cho mình, bạn có thể đi tìm, đi tra, đi làm. Nhưng nếu bạn không biết có một thứ như vậy thì sao?

Ví dụ chính sách ưu đãi cho sinh viên mới tốt nghiệp, các lộ trình chính sách thi công chức, thi cao học, một số chính sách trợ cấp trong công việc, chính sách trợ cấp tiêu dùng, chính sách trợ cấp nhà ở, hỗ trợ công nghiệp, v.v… Đây đều là những thông tin công khai, nhưng bạn không biết, sẽ hình thành sự sai lệch thông tin (information asymmetry). Trong xã hội có rất nhiều nguồn lực có thể sử dụng miễn phí, bạn không biết sẽ bị tổn thất nhiều nguồn lực hơn so với người khác.

Còn có một số sự sai lệch thông tin trong ngành, cái này không có cách nào tránh khỏi, vì đó là ngưỡng cửa và rào cản của một ngành.

Chúng ta không phải người Tam Thể, xã hội loài người sẽ luôn tồn tại sự sai lệch thông tin. Vì vậy, bạn ở bất kỳ lĩnh vực nào, làm bất kỳ việc gì, đều phải ưu tiên cân nhắc đến sự sai lệch thông tin.

Xem đến đây, tôi nghĩ một bộ phận mọi người chắc đã biết hướng đi để thay đổi vận mệnh rồi. Không biết cũng không sao, chúng ta hãy xem nội dung phần thứ hai.

II. Phần thứ hai: Làm thế nào để tháo bỏ xiềng xích của bản thân, thay đổi vận mệnh.

Trong bốn loại trói buộc: Gia đình, Cảm xúc, Kinh tế, Tri thức, tôi cho rằng trói buộc tư duy trong trói buộc tri thức là quan trọng nhất. Bởi vì trói buộc gia đình và trói buộc cảm xúc đều hướng về hiện tại, còn trói buộc tư duy hướng về tương lai.

Trong cuộc sống và công việc, bạn sẽ thấy có một số người rất giỏi, đổi một công việc mới rất nhanh đã có thể bắt nhịp; còn có những người, đổi một chiếc điện thoại thương hiệu khác, vài ngày cũng không dùng thạo được. Đây không phải sự khác biệt về IQ, mà là sự khác biệt về nhận thức tư duy tầng đáy.

Tư duy hệ thống có thể giúp bạn chải chuốt và tháo gỡ vấn đề, nhìn thấy cốt lõi của sự việc. Bạn rất dễ dàng làm được việc suy một ra ba (chạm loại thông suốt). Gặp vấn đề mới hoặc sự việc mới, bắt tay vào làm tự nhiên sẽ nhanh.

Trong cuộc sống chắc chắn sẽ liên tục xuất hiện những sự việc mới. Nhận thức tư duy thực chất quyết định tốc độ xử lý và thích nghi với những thứ mới của bạn. Nếu bạn có mô hình tư duy cấu trúc, sau khi xem xong những nội dung trước, hướng đi thay đổi vận mệnh thực ra đã rất rõ ràng rồi.

Rất nhiều người từng nghĩ đến việc thay đổi vận mệnh, thay đổi cuộc sống hiện tại của mình, có lẽ không chỉ một lần có suy nghĩ như vậy. Nhưng rất khó tìm được điểm tựa trong thực tế, không có phương hướng cụ thể, cũng không biết cụ thể phải làm gì. Thay đổi là một sự so sánh, mà sự thay đổi vận mệnh chỉ có thể so sánh với chính mình.

Ở phần đầu tôi đã nói, triết lý của tôi là: Con người chỉ có thể so sánh với chính mình. Tất cả những gì chúng ta làm là để khiến mình ngày càng tốt hơn, tốt hơn so với quá khứ.

Làm thế nào để tốt hơn quá khứ?

Giải quyết các vấn đề trong cuộc sống là được.

Trong cuộc sống tồn tại lượng lớn các vấn đề. Mục tiêu bạn muốn đạt được, nghịch cảnh của bạn, sự trói buộc của bạn, thực chất đều là những vấn đề bạn gặp phải trong đời.

Một triết lý khác của tôi là: Chỉ cần bạn giải quyết được các vấn đề trong cuộc sống, cuộc sống sẽ ngày càng tốt hơn. Vì vậy, tháo bỏ xiềng xích chính là thay đổi vận mệnh. Phương pháp tháo bỏ xiềng xích chính là phương pháp thay đổi vận mệnh.

1. Trói buộc gia đình tháo bỏ như thế nào?

Bản chất sâu nhất của trói buộc gia đình là suy nghĩ quan niệm. Quan niệm rằng tình yêu của cha mẹ và con cái cuối cùng hướng tới sự chia tách và độc lập. Không chỉ cha mẹ, mà cả chính bạn cũng không có quan niệm này. Việc bạn cần làm không phải là thay đổi quan niệm của cha mẹ, mà là thay đổi quan niệm của chính mình.

Trong văn hóa hiếu thảo truyền thống và quan niệm cha mẹ tiêm nhiễm, cha mẹ nuôi con ăn học, có ơn nuôi dưỡng, vì vậy con cái phải báo ơn. Cha mẹ là chủ nợ tự nhiên của con cái. Đối với đứa trẻ mà nói, ngay từ khi sinh ra đã gánh trên lưng món nợ cả đời không trả hết. Mang gánh nặng tư tưởng trả nợ báo ơn, mãi mãi không bao giờ ngẩng cao đầu được, mãi mãi không bao giờ có thể độc lập bình đẳng.

Những người từng đi xa chắc đều biết, nếu bạn mang theo rất nhiều hành lý, trên người đeo rất nhiều thứ đang vội đi đường, bạn căn bản không có tâm trí đâu mà nhìn những thứ xung quanh.

Tình yêu đối với cha mẹ hay tình yêu cha mẹ dành cho con cái đều nên là sự tự phát, là tình cảm và hành động nảy sinh trong điều kiện không có sự ràng buộc, chứ không phải là sự trao đổi lợi ích. Trong bộ phim truyền hình "Thiên Đạo", Đinh Nguyên Anh đã nói với mẹ mình rằng: Nếu mẹ nuôi con để phòng lúc tuổi già, thì đừng nói tình mẫu tử vĩ đại thế nào nữa. Mẹ nuôi đi nuôi lại vẫn là vì chính mình, đó là sự trao đổi.

Hoặc bạn có thể tự hỏi mình, bạn có hy vọng con cái mình lớn lên với món nợ đối với bạn trên lưng không? Nếu bạn không hy vọng con cái mình lớn lên với món nợ đối với mình, thì chính bạn không thể làm như vậy.

Đây là sự giải thoát về quan niệm. Bạn có thể hiểu ra trong chốc lát, cũng có thể là một ngày, một năm mới hiểu ra, nhưng chỉ cần hiểu ra là sẽ khác. Đây là sự chuyển biến về quan niệm, là sự thay đổi tức thời, là sự tháo bỏ xiềng xích tư tưởng. Đây cũng là sự thức tỉnh của ý thức tự chủ. Ý thức tự chủ thức tỉnh bắt đầu từ thế hệ 8x, và ngày càng rõ rệt ở thế hệ 9x và 10x.

Tháo bỏ được xiềng xích tư tưởng của gia đình nguyên thủy mới có thể tháo bỏ xiềng xích thực tế của gia đình nguyên thủy. Trong thực tế, nếu cha mẹ không sở hữu năng lượng chỉ dẫn cuộc đời, lời khuyên và yêu cầu của họ đừng nên nghe theo nữa. Hãy thực hiện sự độc lập về tâm lý và khoảng cách. Thoát khỏi sự phụ thuộc vào cha mẹ, tự mình gánh vác kết quả cuộc đời mình, tự mình chịu trách nhiệm với cuộc đời mình.

Cũng trong "Thiên Đạo", Đinh Nguyên Anh ở Ngũ Đài Sơn, khi nói về việc tại sao đa số mọi người tầm thường không có tiền, đã nói một câu rất bản chất:

Nút thắt chết người của quan niệm truyền thống nằm ở một chữ "Dựa". Ở nhà dựa cha mẹ, ra ngoài dựa bạn bè, dựa Thượng đế, dựa Bồ Tát, dựa hoàng ân... tóm lại dựa vào cái gì cũng được, chỉ trừ việc dựa vào chính mình. Cho nên chỉ có thể quỳ gối về mặt tinh thần.

Dư Thu Vũ trong cuốn sách "Mượn tôi một đời" đã viết: Con đường của đời người phải dựa vào chính mình từng bước mà đi. Thứ thực sự có thể bảo vệ bạn chính là sự lựa chọn nhân cách và lựa chọn văn hóa của chính bạn.

Tư tưởng "chờ, dựa, đòi" là việc tự coi mình là kẻ yếu, nó sẽ khiến bạn mất đi tư duy độc lập và sáng tạo, mất đi năng lượng giải quyết vấn đề độc lập, mất đi sự suy ngẫm về suy nghĩ (meta-cognition). Muốn thay đổi bản thân, vậy thì phải triệt để vứt bỏ những quan niệm này trong xương tủy.

Sinh ra ở tầng đáy, người chỉ đường cho cuộc đời là cực kỳ then chốt. Sau khi thoát khỏi tư tưởng "chờ dựa đòi" mới có năng lượng phán đoán, mới sở hữu tư cách tìm kiếm người chỉ đường.

Giải phóng trói buộc gia đình:

  • Bước 1: Tháo bỏ xiềng xích tư tưởng, độc lập thực sự, thoát khỏi sự "chờ dựa đòi" vào tất cả mọi người;
  • Bước 2: Tháo bỏ trói buộc thực tế, nếu cha mẹ không có năng lượng chỉ dẫn cuộc đời, đừng nghe theo lời khuyên và yêu cầu của họ nữa;
  • Bước 3: Tìm người chỉ đường có năng lượng. Người chỉ đường không chỉ là cha mẹ, thầy cô, lãnh đạo nơi làm việc, rất nhiều người đang đóng vai trò người chỉ đường.

Hồi nhỏ sợ cha mẹ, sợ thầy cô, khi lớn lên xác suất cao là sợ lãnh đạo. Sự trói buộc của gia đình nguyên thủy trong quá trình trưởng thành sẽ kéo dài đến thầy cô và lãnh đạo công việc sau này. Sự phủ định, chèn ép và can thiệp quá mức của lãnh đạo trong công việc thực chất là sự kéo dài của trói buộc gia đình nguyên thủy.

Hãy nghĩ cách tìm người chỉ đường có năng lượng. Không tìm thấy cũng không sao, nhưng tuyệt đối không được để những người hiện tại kéo chân thêm nữa. Bạn có lẽ không phán đoán được những ai sở hữu năng lượng chỉ đường, nhưng bạn nhất định phải có năng lượng phán đoán những ai không sở hữu.

Làm thế nào để phán đoán một người có năng lượng chỉ dẫn cuộc đời hay không thực ra rất đơn giản. Hãy nhìn trạng thái của người đó: Là sung túc, bao dung, tôn trọng, tích cực hướng thượng, hay là hay oán trách, nghèo khổ, kể khổ, không cầu tiến? Sống và làm việc cùng người này, bạn đang đi lên hay đang đi xuống? Những điều này cần chính bạn tự cảm nhận và phán đoán.

2. Trói buộc cảm xúc tháo bỏ như thế nào?

Trói buộc cảm xúc là trạng thái hình thành trong gia đình nguyên thủy và môi trường trưởng thành: Thiếu tự tin, nhạy cảm, bi quan, tự phủ định, oán trách, không biết từ chối, suy hao tinh thần kéo dài, luôn để ý ánh mắt người khác, lo lắng người khác nghĩ gì. Những trạng thái cảm xúc này sẽ thúc đẩy sự việc phát triển theo hướng tệ hơn. Trong những trạng thái cảm xúc này, chỉ có thiếu tự tin, oán trách, không biết từ chối là thực sự tồn tại, những thứ còn lại đều do thế giới tinh thần chủ quan sinh ra.

Giải quyết vấn đề cảm xúc, trước tiên phải nhận thức được trạng thái cảm xúc của mình, phân biệt rõ cái nào là sự thật, cái nào là suy nghĩ và cảm xúc của chính mình?

Trong trải nghiệm trưởng thành của tôi, khi đối mặt với những vấn đề này, tôi dùng phương pháp Nội quan (Vipassana/Introspection), tách mình độc lập ra khỏi sự việc và cảm xúc để nhìn nhận vấn đề, biến mình từ người tham gia thành người đứng xem.

Phương pháp Nội quan của Trung Quốc nguồn gốc từ "Tâm trai" (lòng chay) của Trang Tử: Nhìn chằm chằm vào nội tâm, tự soi rọi, tự khai mở, tự thấu thị. Mục đích của nó là nâng cao năng lượng tự kiểm soát, cũng như sự ngộ tính và nhận thức về bản thân.

Trước tiên tập trung cảm giác của mình vào cơ thể, thường là hơi thở hoặc nhịp tim, từ từ cảm nhận nó. Bước này chủ yếu dùng để tĩnh khí ngưng thần, cả quá trình giống như khúc dạo đầu của thiền định. Thiền định không nhất thiết phải ngồi, tôi thiền thích đứng hơn. Sau khi quen rồi có thể nhảy trực tiếp qua bước này.

Sau khi tĩnh khí ngưng thần, hãy hồi tưởng lại việc bạn vừa làm. Nếu bạn vừa cãi nhau với người nhà hoặc bạn bè, đang trong lúc nóng giận, hãy dùng tư cách người thứ ba để quan sát lại toàn bộ quá trình hồi ức cuộc cãi vã đó: Bạn đã làm gì, nói gì; đối phương đã làm gì, nói gì.

Sau khi soi rọi lại toàn bộ sự việc, cơn giận sẽ biến mất. Bạn có thể thấy biểu hiện của chính mình trong toàn bộ sự kiện, bạn sẽ trở nên bình hòa, phát hiện ra vấn đề của mình hoặc của đối phương nằm ở đâu.

Cả quá trình chỉ là dùng góc nhìn thứ ba để quan sát, đừng suy nghĩ. Suy nghĩ là việc phải làm sau khi đã soi rọi xong.

Nội quan có thể giúp bạn thoát ly khỏi cảm xúc, phần còn lại chính là tình cảm và lợi ích. Trên nền tảng tình cảm và lợi ích, quyết định đánh đổi như thế nào mới là việc cần suy nghĩ. Sau khi thành thói quen, Nội quan sẽ trở thành bản năng của bạn. Bạn lúc nào cũng đang nội quan, tự thấu thị bản thân.

Năm 1953, học giả Nhật Bản Ishin Yoshimoto đã đề xuất "Liệu pháp Nội quan". Trong tư vấn tâm lý, các cơ sở trị liệu, liệu pháp Nội quan đều được ứng dụng rộng rãi. Dùng phương pháp Nội quan hoặc các phương pháp khác để thoát khỏi sự kiểm soát cảm xúc của bản thân, nhìn nhận sự việc xảy ra với tầm nhìn ở vĩ độ cao hơn. Phân biệt rõ cái nào là sự thật, cái nào là suy nghĩ và cảm xúc của mình. Đây là bước đầu tiên để thoát khỏi trói buộc cảm xúc: Đạt được sự ổn định của thế giới tinh thần chủ quan.

Sống trong thực tế, không sống trong tưởng tượng và cảm xúc.

Nhưng trong trói buộc của cảm xúc, thiếu tự tin, oán trách, không biết từ chối là thực sự tồn tại. Phương pháp Nội quan tuy cũng có ích cho việc thay đổi những trạng thái này, nhưng không thể trực tiếp thay đổi. Sự tồn tại thực tế cần dùng thứ thực tế để thay đổi.

Thiếu tự tin, oán trách, không biết từ chối là một loại thói quen ứng đối xã hội hình thành lâu dài, cần dùng cơ chế phản hồi tích cực để thay đổi. Đây là bước thứ hai để tháo bỏ trói buộc cảm xúc: Thiết lập cơ chế phản hồi tích cực.

Nhà tâm lý học Seligman từng làm một thí nghiệm:

Chia một nhóm chó làm hai nhóm: nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng. Những con chó nhóm thực nghiệm bị nhốt vào một chiếc lồng có thiết bị điện giật, gây sốc điện nhưng không làm hại cơ thể chúng. Những con chó này vùng vẫy một thời gian nhưng không thoát ra được khỏi lồng, cuối cùng chọn cách từ bỏ.

Sau đó, lại nhốt những con chó này vào một chiếc lồng khác được ngăn cách bởi một tấm vách. Một đầu vách có điện giật còn một đầu thì không. Tấm vách không cao, nhưng những con chó từng chịu điện giật đã không chọn cách thử nhảy sang phía bên kia an toàn.

Ngược lại là nhóm chó đối chứng. Những con chó này không qua quy trình thực nghiệm thứ nhất, chúng rất dễ dàng nhảy sang đầu kia của lồng.

Seligman lại làm thí nghiệm một lần nữa, trước tiên đưa những con chó vào chiếc lồng có thể tránh được điện giật rồi mới tiến hành thực nghiệm. Thí nghiệm phát hiện ra rằng, những con chó từng có kinh nghiệm thoát thân thành công sẽ khó rơi vào trạng thái tuyệt vọng hơn.

Còn những con chó bất kể làm gì cũng không thể tránh được điện giật, đa số đều nảy sinh hiện tượng Bất lực do học tập (Learned Helplessness). Chúng đã học được cách nhảy lên để tránh điện giật, nhưng chúng mất đi động lực để tiếp tục nỗ lực tránh điện giật. Chúng tỏ ra ủ rũ, kinh hãi và đau khổ. Ngay cả khi đưa chúng vào một tình cảnh rất dễ tránh điện giật, chúng cũng sẽ không thử tránh né nữa.

Sau này cũng có các học giả dùng các loài động vật khác để làm thí nghiệm tương tự, đều thu được kết quả giống như vậy.

Con người thực ra cũng tương tự. Những người trải qua thất bại lâu dài, có nhiều trải nghiệm không vui trong tuổi thơ, trực giác đầu tiên sẽ bảo họ rằng họ không kiểm soát được cục diện, rất dễ lún sâu vào trạng thái chán nản.

Còn những người từng có trải nghiệm thành công, từ nhỏ đã nuôi dưỡng được những thói quen ưu tú, cũng sở hữu năng lượng ứng biến tốt hơn đối với các loại gian khổ và trắc trở.

Rất nhiều người thiếu tự tin không phải là không có năng lượng, mà là quá lâu rồi không cảm nhận được trạng thái tự tin, sẽ thấy chột dạ, không thích ứng.

Thiết lập cơ chế phản hồi tích cực: Chọn bất kỳ một việc gì, có thể là công việc, cũng có thể là một kỹ năng nào đó, hoặc một việc cụ thể nào đó. Hãy dốc toàn lực làm thật tốt nó, trước tiên thiết lập sự tự tin trong lĩnh vực đó, sau đó thích nghi với sự tự tin của chính mình. Chỉ cần cảm nhận lại trạng thái tự tin, bạn có thể nhanh chóng điều chỉnh được.

Trước tiên làm tốt việc để có được sự tự tin, sự tự tin lại giúp mình làm việc tốt hơn, đó chính là cơ chế phản hồi tích cực. Thiết lập được sự tự tin, sự oán trách sẽ giảm bớt, nội tâm trở nên mạnh mẽ hơn, mới có dũng khí và nền tảng để từ chối.

Credit: Fb Phạm Tuấn Anh